ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΑΚΟΥΩ ΤΟΝ ΑΣΘΕΝΗ;

αφηγηματική ιατρική

Το ερώτημα αυτό συμπυκνώνει το περιεχόμενο μιας λιγότερο εξουσιαστικής και πατερναλιστικής θεραπευτικής προσέγγισης, η οποία τα τελευταία χρόνια έχει γίνει γνωστή υπό τον όρο «ιατρική επικεντρωμένη στον άρρωστο». Η άσκηση αυτού του είδους ιατρικής βασίζεται κατά βάση στη διαπροσωπική σχέση γιατρού-ασθενούς και σε εξατομικευμένα θεραπευτικά σχήματα που βασίζονται στη δόμηση ενσυναίσθησης του θεραπευτή προς τον ασθενή.

H αφηγηματική ιατρική μετατοπίζει την εστίαση του γιατρού από την αμιγή ανάγκη επίλυσης προβλημάτων υγείας στην ανάγκη βαθύτερης κατανόησής τους. Ως αποτέλεσμα, η σχέση ασθενούς-ιατρού ενισχύεται και οι ανάγκες αλλά και οι ανησυχίες του ασθενούς αντιμετωπίζονται πιο αποτελεσματικά και με βελτιωμένα αποτελέσματα για την υγεία.

Η σημασία της αφήγησης στην ιατρική

Στην ιατρική λέγονται πολλές «ιστορίες». Οι ασθενείς λένε μια ιστορία για ένα σύμπτωμα ή μια ανησυχία, το πλαίσιό της, πώς αυτή τους επηρεάζει και γιατί απευθύνθηκαν στον γιατρό. Πρόκειται για μια ιστορία με άπειρες παραλλαγές ως προς το περιεχόμενο, το πρόσωπο που την αφηγείται, τη γλώσσα με την οποία εκφέρεται και τον τρόπο με τον οποίο ο ασθενής την αφηγείται. Αντανακλά τη μοναδικότητα του ασθενούς και της εμπειρίας του. Οι γιατροί κομίζουν επίσης τις δικές τους ιστορίες  κατά τη διαβούλευση. Η αντίληψη του γιατρού για το τι συμβαίνει στον ασθενή, η διάγνωση που διατυπώνεται και οι ιδέες αναφορικά με τα αίτια και τη διαχείριση του εκάστοτε περιστατικού αποτελούν μια δική τους ιστορία, η οποία πρέπει να μεταδοθεί στον ασθενή. Ο τρόπος με τον οποίο αυτό πραγματοποιείται αντανακλά την προσωπικότητα, τις εμπειρίες και την πρακτική του θεράποντος γιατρού.

Η οπτική της θεμελιώτριας του όρου Καθηγήτριας Αφηγηματικής Ιατρικής στο Πανεπιστήμιο Columbia της Νέας Υόρκης, Rita Charon:

Συνειδητοποίησα ότι αυτό για το οποίο με πλήρωναν οι ασθενείς μου ήταν για ν’ ακούω με προσοχή και βάσει της ειδικότητάς μου ιδιαίτερα σύνθετα αφηγήματα – αφηγημένα με λέξεις, χειρονομίες, σιωπές, ιχνηλατήματα, εικόνες και φυσικά ευρήματα– προκειμένου να νοηματοδοτήσω τις ιστορίες αυτές σε κάτι που θα είχε έστω και προσωρινά ένα κάποιο νόημα. Αρκετό νόημα, ώστε να μπορεί κανείς να πράξει κάτι. Εγώ ήμουν η διερμηνέας αυτών των συχνά αντικρουόμενων αφηγηματικών γεγονότων, τα οποία είναι εξ ορισμού δύσκολο να μοιραστείς. Ο φυσικός ή συναισθηματικός πόνος, η αγωνία, η ανησυχία, η αίσθηση ότι τίποτε δεν πάει καλά: όλα είναι καταστάσεις δύσκολο να χωρέσουν σε λέξεις κι έτσι στους ασθενείς πέφτει το ιδιαίτερα απαιτητικό χρέος της «αφήγησής» τους, ενώ στους γιατρούς το εξίσου απαιτητικό χρέος της «ακρόασής» τους.

Δεν αφουγκράζομαι μόνο το περιεχόμενο του αφηγήματος, αλλά και τη μορφή του – τις προσωρινές διαδρομές που ακολουθεί, τις αναπαραστάσεις, τη δευτερεύουσα πλοκή, τις σιωπές, από ποιο σημείο ξεκινά την αφήγησή του, με ποιο τρόπο τοποθετεί σε μια σειρά τα συμπτώματα και τη σχέση τους με άλλα γεγονότα της ζωής του… Μετά από μερικά λεπτά, σταματά να μιλά κι αρχίζει να κλαίει. Τον ρωτώ γιατί κλαίει. Μου λέει: «ουδέποτε μου έχει επιτρέψει κανείς να μιλήσω έτσι.»

Ο ασθενής ως λογοτεχνικός ήρωας - Αφηγηματική Ιατρική

Η ανάγνωση λογοτεχνικών κειμένων, με τα οποία παραλληλίζονται οι αφηγήσεις των ασθενών, διεγείρει τη φαντασία και διευρύνει τους ορίζοντες του μυαλού σε διαφορετικές ιδέες και αντιλήψεις. Η ανάλυση των κειμένων αυτών, ΄διαδικασία που αποτελεί βασικό πυλώνα της άσκησης της αφηγηματικής ιατρικής, προάγει τη βαθύτερη κατανόηση της αφήγησης. Επεκτείνοντας αυτές τις αρχές της λογοτεχνικής ανάλυσης στην αφήγηση ασθενούς, μπορούν να μάθουμε και να κατανοήσουμε πολύ περισσότερα για αυτόν. Ωστόσο, η φαντασία που απαιτείται για να δει κανείς τα πράγματα από την οπτική γωνία του ασθενούς δεν είναι η μόνη ωφέλεια. Με τον αναστοχασμό της συνάντησης, ο γιατρός επαναπροσδιορίζει και αξιολογεί τον εαυτό του και τον δικό του ρόλο, αποκρυσταλλώνοντας με αυτόν τον τρόπο την εικόνα για τον ίδιο του τον εαυτό του και την επίδρασή του στην αλληλεπίδραση.

Η συμβολή της αφήγησης στη βελτίωση της σχέσης γιατρού-ασθενούς

Οι φοιτητές Ιατρικής και οι εκπαιδευόμενοι γενικοί ιατροί διδάσκονται τη σημασία των καλών δεξιοτήτων επικοινωνίας, την ασθενοκεντρικότητα αλλά ελάχιστα πράγματα για το πώς θα μπορούσαν να διαχειριστούν τις ιδέες, τις ανησυχίες και τις προσδοκίες των ασθενών τους. Παρά ταύτα, οι ασθενείς συχνά εκφράζουν την απογοήτευσή τους αναφορικά με το γεγονός ότι θεωρούν ότι οι γιατροί δεν τους ακούν, εμφανίζονται αδιάφοροι, διακόπτουν, κάνουν αυθαίρετες υποθέσεις και δεν αντιμετωπίζουν τις ανησυχίες των ασθενών. Οι γιατροί υπερασπίζονται τον εαυτό τους παραπονούμενοι για τους δύσκολους ασθενείς, την πίεση του αριθμού των ασθενών και του χρόνου. Η ιατρική που βασίζεται στην αφήγηση προσπαθεί να αποκαταστήσει αυτή την ανισορροπία.

Δείτε την ομιλία του τραπεζιού της Αφηγηματικής Ιατρικής στο ΣΤ' Επιστημονικό Συνέδριο ΕΕΕΕΙ "Νοσοκομείο στο Σπίτι".