ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΤΙΚΗ ΓΙΑ ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ 3

Κριτικὴ Ἀνάλυσις
«Οἱ Ἀρχὲς καὶ ἡ Ἄσκηση τῆς Ἀφηγηματικῆς Ἰατρικῆς»
Ἐκδόσεις Παπαζήση· Σειρὰ «Ἰατρικὲς Ἀνθρωπιστικὲς Σπουδές»
ὑπὸ τὴν ἐπιστημονικὴν διεύθυνσιν τοῦ Γ. Θεοχάρη

Ὅταν ἕνα βιβλίο ἐπιχειρεῖ νὰ συμφιλιώσῃ τὴν κλινικὴν πρᾶξιν μὲ τὴν ἑρμηνευτικήν, εἶναι εὔλογον νὰ ρωτήσῃ κανεὶς ἂν ἡ συμφιλίωσις αὐτὴ εἶναι φιλοσοφικῶς θεμελιωμένη ἢ ἁπλῶς εὐκτικῶς διατυπωμένη -nota bene

Ι. Θέσις & ἀντι-θέσις

Ὁ τόμος αὐτὸς εἶναι, πρωτίστως, μία δήλωσις πρόθεσης. Ἡ Ἀφηγηματικὴ Ἰατρική, ὅπως τὴν ἀνέπτυξε ἡ Rita Charon στὸ Columbia & ὅπως τὴν διάρθρωσε ὁ Arthur Kleinman στὸ The Illness Narratives, θέτει μίαν ἐπιστημολογικὴν πρόκλησιν ποὺ δὲν ἀφορᾷ μόνον τὴν κλινικὴν συνομιλίαν, ἀλλὰ ἐγγίζει τὰ θεμέλια τοῦ τί νοεῖται ἀπὸ «γνῶσιν» στὴν ἰατρικήν. Τὸ βιβλίο τῶν ἐκδόσεων Παπαζήση ἀνταποκρίνεται σ' αὐτὴν τὴν πρόκληση.

Ἡ σειρὰ «Ἰατρικὲς Ἀνθρωπιστικὲς Σπουδές» ἔχει τὴν πρόθεση νὰ εἰσάγῃ στὸν ἑλληνικὸν χῶρον ἕναν διάλογον ὁ ὁποῖος στὴν Ἀγγλοσαξωνικὴν παράδοσιν ἔχει ἤδη θεσμοθετηθεῖ. Ὁ ἐπιστημονικὸς ὑπεύθυνος ἰατρὸς Γιῶργος Θεοχάρης δείχνει εὐαισθησίαν στὸ ζητούμενον: ἡ ἰατρικὴ παιδεία δὲν ἐξαντλεῖται στὴν κατοχὴν βιολογικῆς γνώσεως. Εἶναι ἄσκησις ἑρμηνείας & ὡς τοιαύτη ἀπαιτεῖ ὄχι μόνον δεξιότητες ἀλλὰ πρωτίστως ἦθος.¹

ΙΙ. Ἡ Μακρὰ Ῥίζα: ἀπὸ τὴν κοσμολογικὴν ἰατρικὴν στὴν ἀφηγηματικὴν πράξιν

Ἐδῶ τὸ βιβλίο & τὸ κρίνουμε γι' αὐτό, δὲν ἀρκεῖ.

Ἡ ἀφηγηματικὴ ἰατρικὴ δὲν ἐγεννήθη στὴν Columbia τοῦ 1990. Εἶναι ἐπιστροφὴ σὲ κάτι ποὺ ὑπῆρχε πρὶν ἡ Νεωτερικότητα τὸ ἐκδιώξῃ. Καὶ αὐτὸ τὸ «κάτι» εἶναι συγκεκριμένο. Ἡ ἀντίληψις τοῦ ἀνθρώπου ὡς Ὅλου, ἐμπεριεχομένου στὸ κοσμικὸν γίγνεσθαι.

Στὸν ἀρχαῖον κόσμον, ἡ ἀστρολογικὴ εὐθυγράμμισις δὲν ἦταν δεισιδαιμονία, ἦταν ἐπιστημολογικὴ δήλωσις. Ἡ ὑγεία τοῦ ἀνθρώπου δὲν ἐνοεῖτο ὡς ἀπομονωμένον ἐσωτερικὸν γεγονός, ἀλλὰ ὡς ἔκφρασις τῆς ἁρμονίας τοῦ μικρόκοσμου μὲ τὸν μακρόκοσμον. Ὁ Ἱπποκράτης, στὸ Περὶ ἀέρων, ὑδάτων, τόπων, δὲν θεραπεύει «περιστατικά»· παρατηρεῖ τὴν κοσμικὴν τοποθεσία τοῦ ἀσθενοῦς, τοὺς ἀνέμους, τὰ ὕδατα, τὶς ἐποχές.²³ Ἡ διάγνωσις εἶναι ἤδη ἀφηγηματικὴ πράξη, ἡ τοποθέτησις τοῦ ἀνθρώπου μέσα στὴν ἱστορία τοῦ κόσμου.

Ὁ Ἐμπεδοκλῆς εἶχε προτείνει ὅτι ἡ ζωὴ εἶναι ἀναλογία τεσσάρων στοιχείων.⁴ Ὁ Γαληνὸς τὸ ἐπεξέτεινε στὴν θεωρίαν τῶν χυμῶν, ἡ «κρᾶσις» εἶναι ἡ μοναδικὴ ἀναλογία τοῦ Ὅλου ἐντὸς τοῦ ἀτόμου.⁵ Ὁ ἀσθενὴς δὲν ἔχει τὴν νόσον Χ· ἔχει τὴν δική του, ἰδιαιτέραν, ἀνεπανάληπτον ἀναλογία. Αὐτὸ εἶναι ἤδη ἡ narrative competence, πρὶν ἀκόμη γεννηθῇ ὡς ὁρολογία.

Ἡ ἰατρικὴ ἀστρολογία -ἀπὸ τὸν Πτολεμαῖο ὡς τὸν Παράκελσο- δὲν ἦτο «σκοτεινὸς Μεσαίωνας».⁶

Ἦταν ἡ συστηματικὴ ἀρνητικὴ ἀπόφαση νὰ ἀποδεσμευθῇ ἡ νόσος ἀπὸ τὴν κοσμολογίαν της. Ὁ ἀσθενὴς ὡς μικρόκοσμος, ὡς ἀντικατοπτρισμὸς τῶν οὐρανῶν, εἶναι ἡ ἄλλη ὄψη τῆς ἴδιας διαίσθησης ἡ ὁποῖα ἐκφράζει ἡ ἀφηγηματικὴ ἰατρικὴ ὅταν λέγει ὅτι ὁ ἀσθενὴς εἶναι «ὅλη ἡ ζωή του».

Ὑπῆρχε ὅμως κι ἕνα ἄλλο, συνδεδεμένο δόγμα ποὺ ἡ Νεωτερικότητα ἀντέστρεψε, ἡ ἀπαγόρευσις τῆς φαρμακευτικῆς παρεμβολῆς ὡς αὐτοτελοῦς πράξεως. Στὴν ἱπποκρατικὴν παράδοσιν, ἡ λήψις ὁιουδήποτε «συσκευάσματος» ἦταν πρᾶξις ἐπικίνδυνη ἐὰν δὲν ἦταν ἐντεταγμένη στὴν ὅλην ἀναλογίαν τοῦ ἀσθενοῦς.⁷ Τὸ φάρμακον ἐξ ὁρισμοῦ ἐπεμβαίνει στὴν κρᾶσιν· ἐὰν δὲν γνωρίζεις τὴν κρᾶσιν, τὸ φάρμακον εἶναι τυχαῖος βομβαρδισμός (ὄχι πια).⁸

ΙΙΙ. Ἡ ρῆξις: Descartes & ἡ ἐπινόησις τοῦ «περιστατικοῦ»

Ἡ καρτεσιανὴ διχοτομία res extensa/res cogitans δὲν ἦτο ἁπλῶς φιλοσοφικὴ θέσις, ἦταν ἡ θεολογία τῆς νεωτερικῆς ἰατρικῆς.⁹ Τὸ σῶμα ἀποδεσμεύεται ἀπὸ τὴν ψυχήν, ἀπὸ τὸ κοινωνικὸν πλαίσιον, ἀπὸ τὴν κοσμολογίαν. Γίνεται μηχανή & ἡ νόσος μετατρέπεται σὲ δυσλειτουργία. Ὁ ἀσθενὴς γίνεται «περιστατικό».

Αὐτὴ ἡ μετατόπιση εἶχε τεράστια κλινικὰ ὀφέλη, καθῶς κανεὶς δὲν ἀρνεῖται τὴν χειρουργικὴν ἐπανάστασιν, τὴν ἀνακάλυψιν τῶν ἀντιβιοτικῶν, ἢ τὴν ἀπεικονιστικὴν διάγνωση. Ἀλλὰ εἶχε & τεράστιο κόστος διότι ἐξαφάνισε ἀπὸ τὴν κλινικὴν πρᾶξιν αὐτὸ ποὺ ἡ ἀρχαῖα ἰατρικὴ εἶχε ἤδη γνωρίσει. Ὁ πάσχων ἀφηγεῖται τὴν νόσον του & ἡ ἀφήγησίς του εἶναι μέρος τῆς νόσου, ὄχι «ὑποκειμενικὸν παράσιτον» ἐπὶ τῶν «ἀντικειμενικῶν» δεδομένων.

ΙV. Τί κατορθώνει τὸ βιβλίο

Τὸ κεντρικὸν ἐπίτευγμα εἶναι ἡ παρουσίασις τῆς ἀφηγηματικῆς ἱκανότητας ὡς κλινικῆς δεξιότητος, ὄχι ὡς αἰσθητικοῦ πλεονεκτήματος. Ὁ ἰατρὸς ὁ ὁποῖος ἀκούει τὴν ἱστορίαν τοῦ ἀσθενοῦς δὲν εἶναι ἁπλῶς εὐγενέστερος, εἶναι ἀκριβέστερος. Ἡ διάκρισις τοῦ Arthur Kleinman μεταξὺ disease & illness,¹⁰ νόσος ὡς βιολογικὸν συμβὰν ἔναντι τῆς νόσου ὡς βιωμένης ῥήξης βιογραφίας, παρουσιάζεται ἐπαρκῶς.¹¹

Ἡ φαινομενολογικὴ παράδοσις τῶν Merleau-Ponty¹² & Havi Carel¹³, ὅπου ὁ τόμος ψηλαφᾷ χωρὶς πάντοτε νὰ κατονομάζῃ, εἶναι ἡ πλέον ἄμεση φιλοσοφικὴ σύμμαχος τῆς ἀφηγηματικῆς ἰατρικῆς: τὸ σῶμα δὲν ἔχω - τὸ σῶμα εἶμαι. Ἡ νόσος εἶναι ἀναδιοργάνωσις τοῦ βιωμένου κόσμου.

1. Ἡ Ποιητικὴ τῆς Διάλυσης: Burroughs, Buñuel & ἡ ἀφηγηματικὴ ἰατρικὴ ὡς αἵρεσις

Language is a virus from outer space W.S. Burroughs, Nova Express 1964

Ἐὰν ἡ ἀφηγηματικὴ ἰατρικὴ εἶναι ἡ ἐπίσημη, ἀκαδημαϊκῶς εὐπρεπὴς ἔκφρασις τῆς ἀνάγκης νὰ ἀκουστῇ ὁ ἀσθενής, ὑπάρχει & μία ἄλλη γλῶσσα γιὰ τὸ ἴδιο πρόβλημα, πιὸ βίαιη, πιὸ εἰλικρινής, λιγώτερο παρηγορητική. Αὐτὴν τὴν γλῶσσα μιλοῦν ὁ William Burroughs κι ὁ Luis Buñuel. Ἡ ἔνταξίς τους στὴν συζήτησιν δὲν εἶναι διακοσμητική· εἶναι αἱρετική, ἐνοίοτε θεραπευτικὴ μὲ τὴν βαθύτερη ἔννοια… ἀποκαθαίρει τὶς εὐχάριστες αὐταπάτες τοῦ κλάδου.

Ὁ Burroughs εἶδε τὴ γλῶσσα ὡς παρασιτικὸν ὀργανισμόν.¹⁴ Ἡ ἰδέα δὲν εἶναι μεταφορά, εἶναι ὀντολογικὴ πρότασις: ὁ ἄνθρωπος δὲν παράγει λόγον, ὁ λόγος κατοικεῖ τὸν ἄνθρωπον. Ὅταν ὁ ἀσθενὴς φθάνει στὸ ἰατρεῖον μὲ τὴν ἱστορίαν τῆς νόσου του, φέρνει ἐπίσης τοὺς λόγους ποὺ του ἔδωσεν ἡ οἰκογένεια, ἡ κουλτούρα, ἡ προηγούμενη ἰατρικὴ ἐμπειρία & οἱ ἰοὶ ποὺ ἔχουν προ-διαμορφώσει αὐτὸ ποὺ νομίζει ὅτι βιώνει. Ἡ «ἀφηγηματικὴ ἱκανότης» τοῦ κλινικοῦ δὲν εἶναι μόνον ἱκανότης νὰ ἀκούῃ· εἶναι ἱκανότης νὰ ἀναγνωρίζῃ τοὺς ἰοὺς ποὺ φέρει ἡ ἱστορία, τὶς δοτὲς φράσεις, τὰ ξένα νοήματα, τὶς προ-εγγραφές τῆς κουλτοῦρας.

Ἡ μέθοδος cut-up τοῦ Burroughs¹⁵ εἶναι αὐτὸ ποὺ κάνει ἡ νόσος στὴν ταυτότητα: τέμνει τὴν γραμμικὴν ἀφήγησιν τοῦ βίου σὲ ἀσύνδετα τεμάχια. Ὁ ἀσθενὴς δὲν μπορεῖ νὰ πῇ «εἶμαι αὐτὸς ποὺ ξέρω» γιατὶ ἡ νόσος ἔχει ἀναδιατάξει τὶς σελίδες. Αὐτὴ ἡ «χαοτικὴ ἀφήγησις», ὅπως τὴν ὀνομάζει ὁ Arthur Frank,¹⁶ εἶναι ἡ πιὸ δύσκολη πρόκλησις γιὰ τὸν ἀφηγηματικὸν ἰατρόν:

-Τί κάνεις ὅταν ὁ ἄλλος δὲν μπορεῖ νὰ ἀφηγηθῇ;

Τὸ βιβλίο τὴν ἀγγίζει, χωρὶς νὰ τὴν ἀντιμετωπίζῃ.

Ὁ Buñuel ἐπεκτείνει αὐτὴν τὴν πρόκλησιν ἀπὸ τὸ λεκτικὸν στὸ ὀπτικόν.¹⁷ Στὸ σινεμά του, τὸ παράλογον δὲν εἶναι ἡ ἐξαίρεσις τῆς πραγματικότητος, εἶναι ἡ δομή της. Ὁ ἀσθενὴς μὲ χρόνιαν νόσον, μὲ ψυχιατρικὴν διαταραχή, μὲ πόνον ὁ ὁποῖος δὲν ἐξηγεῖται, ζεῖ ἐντὸς αὐτοῦ τοῦ σουρεαλιστικοῦ πλαισίου. Ἡ λογικὴ τοῦ σώματός του εἶναι Un chien andalou, ὄχι κλινικὴ περίπτωσις. Ὁ ἰατρὸς ποὺ ζητᾷ γραμμικὴν ἀφήγησιν εἶναι σὰν ὁ θεατὴς ποὺ ῥωτᾷ «τί ἐννοεῖ τὸ σκηνικὸ αὐτό», ἀλλὰ ἐνδόμυχα παραγνωρίζει ὅτι τὸ ἀσύνδετον εἶναι τὸ μήνυμα.

Ἡ σχεσιακὴ ἰατρικὴ, λοιπόν, ὅπως τὴν ἀναπτύσσει ὁ τόμος, προϋποθέτει κάτι ποὺ ὁ Burroughs & ὁ Buñuel ἀμφισβητοῦν. Τὴν ἱκανότητα τοῦ ἀσθενοῦς νὰ ἔχῃ πρόσβαση στὸ ἴδιον του βίωμα & νὰ εἶναι σὲ θέσιν νὰ τὸ μεταδώσῃ. Ὁ Lacan εἶχε ὀνομάσει αὐτὸν τὸν ἐσωτερικὸν κενὸν τόπον « absent center ».¹⁸ Ἡ «παρουσία» τοῦ ἰατροῦ -τὸ ζητούμενον τῆς σχεσιακῆς ἰατρικῆς- ἀντιμετωπίζει τελικῶς αὐτὸ τὸ κενόν. Δὲν τὸ γεμίζει· συντροφεύει κανεὶς ἐντὸς αὐτοῦ. Ἐκεῖ ἀκριβῶς τοποθετεῖται ἡ θεραπευτικὴ πράξη, ὄχι στὴν ἀποκατάστασιν τῆς ἀφήγησης ἀλλὰ στὴν ὑπομονὴν ἐντὸς τῆς ἀδυναμίας νὰ ἀφηγηθῇς.

VΙ. Ἡ Νεωτερικὴ Κόπωσις: τὸ δυτικὸν μοντέλον τοῦ ἀσθενοῦς σὲ κρίσιν

La clinique médicale est un regard qui voit, un doigt qui touche, une oreille qui écoute.

1. Foucault, Naissance de la clinique (1963)

Ἡ ἀφηγηματικὴ ἰατρικὴ δὲν ἀναδύεται ἐν κενῷ¹⁹. Ἀναδύεται ἐπειδὴ τὸ δυτικὸν μοντέλον τοῦ ἀσθενοῦς κουράστηκε, ὁ ἴδιος ὁ ἀσθενής κουράστηκε, ἐξαντλήθηκε ὁ ἰατρός, κουράστηκε ὁ θεσμός. Αὐτὴ ἡ κόπωσις εἶναι τὸ ἀπωθημένον τοῦ βιβλίου, καθὼς ἀναφέρεται στὰ συμπτώματα χωρὶς ὅμως νὰ κατονομάζῃ τὴν ἀσθένεια.

Ὁ Ivan Illich εἶχε θέσει τὸ ἐρώτημα μὲ ἀδέκαστη ἀγριότητα. Ἡ σύγχρονος ἰατρικὴ κατέστρεψε τὴν ἱκανότητα τοῦ ἀνθρώπου νὰ ὑποφέρῃ μὲ ἀξιοπρέπειαν.²⁰ Ὄχι ἐπειδὴ ἀπέτυχε, ἀλλὰ ἐπειδὴ ἐπέτυχε ὑπὲρ τὸ δέον. Τὶ δηλαδή; Ἐκπαίδευσε τὸν ἄνθρωπον ὅτι κάθε πόνος εἶναι παθολογία, κάθε παθολογία εἶναι θεραπεύσιμη, κάθε θάνατος εἶναι ἀποτυχία. Ἡ iatrogenia (sic) ἡ νόσος ποὺ παράγει ἡ ἰδία ἡ ἰατρική, δὲν εἶναι μόνον παρενέργειες φαρμάκων· εἶναι ἡ ὀντολογικὴ ἐξάρτησις ἀπὸ τὸν θεσμόν.

Ὁ Byung-Chul Han ἐπέκτεινε αὐτὸ τὸ ἐπιχείρημα πρὸς ἕναν βαθύτερον ἄξονα.²¹ Ἡ νεωτερικὴ κοινωνία δὲν εἶναι κοινωνία ἐπιτεύγματος μόνον, εἶναι κοινωνία κόπωσης ποὺ δὲν μπορεῖ πλέον νὰ εἶναι παροῦσα σὲ τίποτε. Ἡ διασπορὰ τῆς προσοχῆς, ἡ ἐπιβολὴ τῆς θετικότητος, ἡ ἀδυναμία νὰ ἀνεχθῇς τὸν πόνον χωρὶς νὰ τὸν «διαχειριστῇς», αὐτὰ δὲν εἶναι ψυχολογικὰ προβλήματα. Εἶναι ἐπιπτώσεις ἑνὸς συστήματος τὸ ὁποῖο ἐξόντωσε τὸ πένθος ὡς ἐπιλογήν. Ὁ ἀσθενὴς στὸ σύγχρονον δυτικὸν ἰατρεῖον δὲν ἐπιτρέπεται νὰ εἶναι ἁπλῶς βαριά· πρέπει νὰ εἶναι ἐν «διαχειρίσει».

Ἡ Elaine Scarry εἶχε δείξει ὅτι ὁ πόνος εἶναι θεμελιακῶς ἀπόρρητος, δὲν μεταδίδεται στὸν ἄλλον παρὰ μόνον ὡς ἀνεπαρκὴς μεταφορά.²² Αὐτὸ δὲν εἶναι πρόβλημα ποὺ λύνει ἡ ἀφηγηματικὴ ἰατρική, εἶναι ἡ συνθήκη ἐντὸς τῆς ὁποίας ἐργάζεται. Τὸ βιβλίο δίνει τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ἡ σωστὴ ἀκρόασις ἐπαρκεῖ· λοιπὸν δὲν ἐπαρκεῖ. Ἡ ἀγεφύρωτη ἀπόστασις μεταξὺ τοῦ πόνου τοῦ ἄλλου & τῆς κατανόησής μου παραμένει -ἡ εἰλικρίνεια ἀπαιτεῖ νὰ τὴν ὁμολογεῖς, ὄχι νὰ τὴν παρακάμπτεις.

Καὶ ὑπάρχει ἡ πιὸ δυσάρεστη πτυχή τῆς δυτικῆς κόπωσης: ἡ φαρμακοβιομηχανία δὲν εἶναι ἁπλῶς θεσμικὸν πλαίσιον τῆς ἰατρικῆς, εἶναι ἡ ἐπιστημολογία της.²³ Ὅταν οἱ νοσολογικὲς κατηγορίες ἀναδιοργανώνονται γύρω ἀπὸ τὰ ἤδη παραγόμενα φάρμακα, ἀντεστραμμένη κατεύθυνσις -ἀπὸ τὸ φάρμακον στὴ διάγνωσιν- & τότε ὁ ἀσθενὴς δὲν εἶναι πλέον ὁ φορεὺς μιᾶς ἱστορίας ποὺ ζητεῖ νὰ ἀκουστῇ· εἶναι ὁ φορεὺς μιᾶς ἀγορᾶς ποὺ ζητεῖ νὰ τροφοδοτηθῇ. Ἡ ἀφηγηματικὴ ἰατρικὴ ἀπαντᾷ σ' αὐτό, ἀλλὰ δὲν τὸ ἀναφέρει ρητῶς.

Ὁ Foucault εἶχε ἤδη χαρτογραφήσει τὸ πεδίον.²⁴ Ἡ κλινικὴ ὡς τόπος παραγωγῆς κανονικοτήτων, ὄχι ἁπλῶς θεραπείας. Τὸ ἰατρικὸν βλέμμα (regard médical) δὲν εἶναι οὐδέτερον, εἶναι παραγωγικόν. Παράγει τύπους ἀσθενῶν, τύπους βιογραφιῶν, τύπους ἀποδεκτῆς ἀφήγησης. Ἡ ἀφηγηματικὴ ἰατρικὴ ποὺ ἀγνοεῖ τὸν Foucault κινδυνεύει νὰ εἶναι ἁπλῶς πιὸ ἀποτελεσματικὴ παραγωγὴ κανονικοτήτων, πιὸ ἐξελιγμένος μηχανισμὸς κοινωνικῆς ἐπανένταξης, ὄχι ἀπελευθέρωσης.

VΙΙ. Τί παραμένει ἀσαφὲς ἢ ἀπόν

Πρώτον: τὸ βιβλίο δὲν ἀντιμετωπίζει ἐπαρκῶς τὴν ἐπιστημολογικὴν ἔνστασιν τὴν ὁποῖαν θὰ διατύπωνε ἡ Evidence-based Medicine. Ἡ ἀφηγηματικότης εἶναι ἑρμηνευτικὴ κατηγορία· ἡ ἀποδεικτικότης εἶναι ἐμπειρικὴ κατηγορία. Ὁ Wittgenstein τοῦ Tractatus θὰ εἶχε ὑπενθυμίσει πῶς «ὅ,τι δύναται νὰ εἰπωθῇ, δύναται νὰ εἰπωθῇ σαφῶς».²⁵

Δεύτερον: ἡ ἀπουσία τῆς ἑλληνικῆς & εὐρύτερα τῆς προνεωτερικῆς παραδόσεως εἶναι ἐμφανής. Ἡ ἀφηγηματικὴ ἰατρικὴ δὲν εἶναι νεωτερικὴ ἐπινόησις· εἶναι ἐπιστροφὴ σὲ μίαν ἀνθρωπολογίαν τὴν ὁποίαν ὁ Descartes ἀνέστειλεν.²⁶

Τρίτον: ἡ ἠθικὴ διάστασις τῆς ἀσυμμετρίας, ὁ ἰατρὸς ὡς ἐρμηνευτὴς ἔναντι ἀσθενοῦς ὡς κειμένου δὲν ἀναλύεται ἐπαρκῶς. Ὁ Gadamer εἶχε προειδοποιήσει γιὰ τὸν «ἑρμηνευτικὸν κύκλον», δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀκούσῃς ἀνεπηρέαστος.²⁷

VΙΙΙ. Ἡ σχεσιακὴ ἰατρικὴ & ἡ θεολογικὴ δεξαμενὴ

Τὸ βιβλίο ἀγγίζει ἀλλὰ δὲν διερευνᾷ μίαν ἀπὸ τὶς πλουσιώτερες πηγές. Τὴν βυζαντινὴν ἀνθρωπολογίαν ὡς θεολογίαν τῆς σχέσεως. Ὁ Νικόλαος Καβάσιλας περιγράφει τὴν ζωὴν ὄχι ὡς κατοχή, ἀλλὰ ὡς μετοχήν.²⁸ Αὐτὴ ἡ ὀντολογικὴ πρότασις ἔχει ἄμεσες συνέπειες καθὼς ὁ ἰατρὸς δὲν «παρέχει» ζωήν, ἀλλὰ συμμετέχει σ' ἕναν κοινὸν τόπον ὅπου ἡ ἴασις καθίσταται δυνατή. Ἡ ἀφηγηματικὴ ἰατρικὴ ὡς Relational Medicine δύναται νὰ ἀντλήσῃ πολὺ περισσότερον ἀπ' αὐτὴν τὴν παράδοσιν, ἐὰν τολμήσῃ νὰ τὴν χρησιμοποιήσῃ.²⁹

ΙΧ. Κρίσις

Τὸ βιβλίο εἶναι χρήσιμον. Εἶναι σχεδὸν ἀναγκαῖον γιὰ τὴν ἑλληνικὴν ἰατρικὴν παιδείαν. Ἡ σειρὰ Ἰατρικὲς Ἀνθρωπιστικὲς Σπουδὲς ὑπὸ τὴν διεύθυνση τοῦ Γιώργου Θεοχάρη, ἐπιτελεῖ πολιτιστικὸν ἔργον ποὺ ἀξίζει καθολικῆς ἀναγνωρίσεως. Καὶ ὅμως, ἕνα βιβλίο ποὺ ἀναλαμβάνει νὰ ἐπαναδιορίσῃ τί εἶναι γνῶσις στὴν ἰατρικήν, δὲν ἀρκεῖ νὰ εἶναι χρήσιμον. Ὀφείλει νὰ εἶναι φιλοσοφικῶς ῥιζωμένον, νὰ διαθέτει τὸ θάρρος νὰ συνομιλήσει μὲ τοὺς μεγάλους ἐπικριτὲς τῆς νεωτερικῆς γνώσης & τῆς ἰατρικῆς θεσμικότητας ὅπως τὸν Foucault³⁰, τὸν Illich³¹, τὸν Burroughs τὸν Kuhn³²³³ ἤ… τὸν Bakunin.³⁴ Ἡ ἐρμηνευτικὴ παράδοση τοῦ Wilhelm Dilthey, τοῦ Hans-Georg Gadamer & τοῦ Paul Ricoeur³⁵ παρέχει τὸ βαθύτερο φιλοσοφικὸ της ὑπόβαθρο. Ἐκεῖ ἡ γνώση δὲν ταυτίζεται μὲ τὴν αἰτιώδη ἐξήγηση, ἀλλὰ μὲ τὴν κατανόηση νοημάτων & βιωμάτων.

Ἡ ἀφηγηματικὴ ἰατρικὴ εἶναι, στὴν καλύτερή της ἐκδοχήν, μία ἀνάκτησις τοῦ ἀρχαίου ἰδεώδους. Τοῦ ἰατροῦ ὡς φιλοσόφου τοῦ βίου τοῦ ἀσθενοῦς. Ἀλλὰ γιὰ νὰ εἶναι κάτι περισσότερον ἀπὸ ῥητορεία εὐαισθησίας & ἀπαιτεῖται νὰ ἐπιστρατεύει τοὺς πιὸ δύσκολους συνομιλητές. Ἐκεῖ ποὺ ἡ ἐπίσημη ἰατρικὴ ἀνθρωπιστικὴ σκέψις σταματᾷ -στὴν ἄκρη τοῦ ὀνείρου τοῦ Buñuel, στὴν κεκομμένη πρότασιν τοῦ Burroughs, ἢ στὴν σιωπὴ τοῦ πόνου ἡ ὁποῖα δὲν ἀφηγεῖται- ἐκεῖ ἀρχίζει ἡ ἀληθινὴ ἐργασία.³⁶

Ἐν τέλει, ἡ μεγαλύτερη ἀξία τοῦ βιβλίου εἶναι ὅτι ἀνοίγει τὸν διάλογο. Δὲν προσφέρει ἕνα ἀκόμη τελευταῖο δόγμα· προσκαλεῖ τὴν ἰατρικὴ νὰ ξανασκεφθεῖ τὸν ἑαυτό της. Καὶ αὐτὸ εἶναι ἴσως τὸ σημαντικότερο κατόρθωμα. Νὰ ὑπενθυμίσει ὅτι ἡ γνώση χωρὶς κατανόηση γίνεται τεχνική, ἡ κατανόηση χωρὶς σχέση γίνεται ἀφαίρεση & ἡ θεραπεία ἀρχίζει ἐκεῖ ὅπου ὁ ἰατρὸς ἀκούει τὸν ἄλλον ὄχι ὡς «περιστατικό», ἀλλὰ ὡς πρόσωπο.

Θεοδώρα Αραμπατζή
Founder & CEO Athens NeuroTraining Center 

Παραπομπές

1. Ἀριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια Χ.9· ἡ παιδεία ἰατρικῆς ὡς ἄσκησις ἦθους ἀναδύεται ἐκ τῆς ἀριστοτελικῆς θεωρίας τῆς phronesis, τῆς πρακτικῆς φρονήσεως ποὺ οὐδέποτε ἀνάγεται εἰς ἄκαμπτον κανόνα.
2. Ἱπποκράτης, Ἀφορισμοί Α.1: «Ὁ βίος βραχύς, ἡ δὲ τέχνη μακρή, ὁ δὲ καιρὸς ὀξύς, ἡ δὲ πεῖρα σφαλερή, ἡ δὲ κρίσις χαλεπή. Δεῖ δὲ οὐ μόνον ἑαυτὸν παρέχειν τὰ δέοντα ποιοῦντα, ἀλλὰ καὶ τὸν νοσέοντα καὶ τοὺς παρεόντας.» Ἡ τριμερὴς αὐτὴ δομὴ (ἰατρός, νοσῶν, παρεόντες), εἶναι ἤδη σχεσιακὸν μοντέλον ἰατρικῆς.
3. Ἱπποκράτης, Περὶ ἀέρων, ὑδάτων, τόπων, κεφ. 2–4. Βλ. ἐπίσης Ph. van der Eijk, Medicine and Philosophy in Classical Antiquity (2005), κεφ.³.
4. Ἐμπεδοκλῆς, Diels-Kranz,³¹ B96–98. Ἡ θεωρία τῶν τεσσάρων ῥιζωμάτων ὡς ἡ πρώτη ὀντολογικὴ πρόταση γιὰ τὴν ὁλιστικὴν σύστασιν τοῦ σώματος. Ἡ νόσος ἐμφανίζεται ὅταν ἡ ἀναλογία τῶν στοιχείων διαταραχθῇ.
5. Γαληνός, Περὶ κράσεων Ι.9 & Περὶ τῆς τῶν ἁπλῶν φαρμάκων δυνάμεώς τε καὶ κράσεως. Ἡ γαληνικὴ θεωρία τῶν χυμῶν εἶναι ἡ πρώτη συστηματικὴ ἀπόπειρα νὰ ἐκφρασθῇ ἡ ἀτομικότης τοῦ ἀσθενοῦς ὡς βιολογικὴ ἀλήθεια. Ἡ «κρᾶσις» εἶναι ἡ μοναδικὴ ἀναλογία τοῦ Ὅλου ἐντὸς τοῦ ἀτόμου.
6. Ptolemy, Tetrabiblos I.3· Cardano, De subtilitate XII (1550). Ἡ ἰατρικὴ ἀστρολογία δὲν ἦτο αἱρετικὴ παρέκκλισις, ἀλλὰ ὁ κυρίαρχος ἐπιστημονικὸς παράδειγμα τοῦ εὐρωπαϊκοῦ ἰατρικοῦ Μεσαίωνος. Βλ. N. Campion, Astrology and Cosmology in the World's Religions (2012).
7. Παράκελσος (Theophrastus Bombastus von Hohenheim), Paragranum (1530): «Ὁ ἰατρὸς ὀφείλει νὰ εἶναι φιλόσοφος, ἀστρονόμος, ἀλχημιστὴς καὶ εὐσεβής.» Ἡ ἰατρικὴ τοῦ Παράκελσου εἶναι ἡ πληρέστερη ἔκφρασις τῆς ὁλιστικῆς ἰατρικῆς πρὸ τῆς ἐπιστημονικῆς ἐπαναστάσεως.
8. https://www.thermofisher.com/gr/en/home/clinical/clinical-translational-research/pharmacogenomics.html
9. Descartes R., Discours de la méthode (1637) & Les Passions de l'âme (1649). Ἡ καρτεσιανὴ res extensa/res cogitans εἶναι ἡ φιλοσοφικὴ θεμελίωσις τῆς μηχανιστικῆς ἰατρικῆς.
10. https://www.researchgate.net/publication/383157420_A_short_Review_on_The_Illness_Narratives_by_Arthur_Kleinman_2020_Edition
11. Harrington A., The Cure Within: A History of Mind-Body Medicine (2008). Havi Carel, Illness: The Cry of the Flesh (2008).
12. Στὸ Phenomenology of Perception, ὁ Merleau-Ponty περιγράφει τὸ σώμα ὡς «vehicle of being in the world» «ὄχημα τοῦ εἶναι-ἐν-τῷ-κόσμῳ». Ὅταν τὸ σῶμα νοσεῖ, δὲν δυσλειτουργεῖ ἀπλῶς ἕνας βιολογικὸς μηχανισμός· μεταβάλλεται ὁ ἴδιος ὁ ορίζοντας τῆς ἐμπειρίας. Ἡ κόπωση, ἡ δύσπνοια, ὁ πόνος, ἡ παράλυση δὲν εἶναι μόνο συμπτώματα· εἶναι νέοι τρόποι κατοίκησης τοῦ κόσμου.
13. Ἡ Havi Carel, στὸ Illness & στὸ Phenomenology of Illness, ἀναπτύσσει αὐτὴ τὴ γραμμή δείχνοντας ὅτι ἡ νόσος συνιστᾷ ὑπαρξιακὴ ρήξη. Ὁ πάσχων δὲν χάνει μόνο λειτουργίες· χάνει τὴν προτέρα αὐτονόητη σχέση μὲ τὸ σῶμα, τὸν χρόνο, τὸν χῶρο & τὸ μέλλον του. Ἡ ἀσθένεια γίνεται ἡ βίαιη ἀναθεώρηση τῆς βιογραφίας.
14. Burroughs W.S., Naked Lunch (1959), Nova Express (1964), The Ticket That Exploded (1962). Ἡ φράση «Language is a virus from outer space» ἐμφανίζεται ὡς leitmotif σὲ πολλὰ κείμενα τοῦ Burroughs & ἔγινε τίτλος τραγουδιοῦ τῆς Laurie Anderson Strange Angels, 1989, γεγονὸς ποὺ ἀναδεικνύει πόσον ἡ ἰδέα αὐτὴ διαπέρασε τὰ ὅρια τῆς λογοτεχνίας. Γιὰ τὴν κλινικὴν της διάσταση βλ. J. Tytell, Naked Angels: The Lives and Literature of the Beat Generation (1976).
15. Burroughs W.S. & B. Gysin, The Third Mind (1978). Ἡ μέθοδος cut-up ἐπινοήθη ἀπὸ τὸν Gysin τὸ 1959 & υἱοθετήθηκε ἀπὸ τὸν Burroughs ὡς ἐργαλεῖον ἀποδόμησης τοῦ «λόγου ἐλέγχου». Ἡ παράλληλος ψυχιατρικὴ ἔννοια εἶναι ἡ «αὐτόματη γραφή» τοῦ Σουρεαλισμοῦ & τὸ «free association» τοῦ Freud. Ὅλες τεχνικὲς ἀπελευθέρωσης τοῦ νοήματος ἀπὸ τὴν λογοκρισία τοῦ ἐγώ.
16. Arthur W. Frank, The Wounded Storyteller: Body, Illness, and Ethics (1995). Ὁ Frank διακρίνει τρεῖς τύπους ἀφηγήσεως νόσου: restitution narrative (θὰ γίνω καλά), chaos narrative (δὲν ὑπάρχει νόημα), quest narrative (ἡ νόσος ὡς μεταμόρφωσις). Ἡ χαοτικὴ ἀφήγησις εἶναι ἐκεῖ ποὺ ὁ Burroughs κατοικεῖ μόνιμα.
17. Buñuel L., Un chien andalou (1929, μαζὶ μὲ τὸν Salvador Dalí), L'Age d'Or (1930), The Discreet Charm of the Bourgeoisie (1972), That Obscure Object of Desire (1977). Γιὰ τὴν σχέσιν Buñuel–ἰατρικῆς ἀνθρωπολογίας βλ. P. Evans, The Films of Luis Buñuel: Subjectivity and Desire (1995).
18. Ἡ ἔννοια τοῦ «absent center» (ἀπὸν κέντρον) στὴν ψυχανάλυσιν — Lacan, Écrits (1966): τὸ ὑποκείμενον εἶναι ἐκ κατασκευῆς ἐλλιπές, σχηματισμένον γύρω ἀπὸ τὴν ἔλλειψιν, τὸ manque-à-être. Ἡ νόσος ἐκθέτει αὐτὸ τὸ κενὸν μὲ τρόπον ποὺ ὁ «ὑγιής» βίος κατώρθωνε νὰ ἀποκρύπτῃ.
19. Ἡ γένεση τῆς σύγχρονης ἑρμηνευτικῆς συνδέεται κατ’ ἐξοχὴν μὲ τὸ ἔργο τοῦ Wilhelm Dilthey (1833–1911), ὁ ὁποῖος ἐπιχείρησε νὰ θεμελιώσει τὶς ἀνθρωπιστικὲς ἐπιστῆμες (Geisteswissenschaften) ἐπὶ τῆς κατανόησης (Verstehen) & ὄχι μόνον τῆς αἰτιώδους ἐξήγησης (Erklären). Ἡ ἀνθρώπινη ζωή δὲν ἀποτελεῖ ἕνα ἐξωτερικὸ ἀντικείμενο παρατήρησης, ἀλλὰ ἕνα πλέγμα βιωμάτων, νοημάτων & ἱστορικῶν μορφῶν ποὺ ζητοῦν ἐρμηνεία. Κεντρικὴ του θέση εἶναι ὅτι «ἡ φύση ἐξηγεῖται, ἡ ψυχικὴ ζωή κατανοεῖται» ( Die Natur erklären wir, das Seelenleben verstehen wir ). Βλ. Introduction to the Human Sciences· Selected Works, Volume I: Introduction to the Human Sciences. Ἡ διάκριση αὐτὴ ἄσκησε βαθιὰ ἐπίδραση στὴν ἰατρικὴ ἀνθρωπολογία, στὴ φαινομενολογία & ἐμμέσως, στὴν Narrative Medicine. Ὅταν ὁ ἰατρὸς περιορίζεται στὴν αἰτιώδη ἐξήγηση, βλέπει τὴ νόσο ὡς μηχανισμό. Ὅταν ἐπιστρατεύει τὴν κατανόηση, ἀκούει τὸ πῶς ὁ ἄνθρωπος βιώνει τὴ διατάραξη τοῦ κόσμου του.
20. Γιὰ τὴν «κόπωσιν τοῦ ἀσθενοῦς» (patient fatigue) & τὴν κρίσιν τῆς θεραπευτικῆς σχέσης στὴ Δύση βλ.: Topol Eric, The Patient Will See You Now (2015), Crawford Matthew, The World Beyond Your Head (2015). Illich Ivan, Medical Nemesis (1975). Τὸ πιὸ ριζοσπαστικόν: ἡ ἰατρικὴ ὡς θεσμὸς κατέστρεψε τὴν ἱκανότητα τοῦ ἀνθρώπου νὰ ὑποφέρῃ μὲ ἀξιοπρέπειαν.
21. Han Byung-Chul, Müdigkeitsgesellschaft (2010, ἑλλ. μτφρ. Ἡ κοινωνία τῆς κόπωσης, 2015), The Transparency Society (2012). Ὁ Han ἐπεκτείνει τὸ ἐπιχείρημα, ἡ νεωτερικὴ κόπωσις δὲν εἶναι ἁπλῶς κοινωνικὸ πρόβλημα ἀλλὰ ὀντολογικό, ἡ ἀδυναμία νὰ εἶσαι παρὼν σὲ ὁτιδήποτε, συμπεριλαμβανομένης τῆς ἰδίας σου νόσου.
22. Breton D., Anthropologie de la douleur (1995), Elaine Scarry, The Body in Pain: The Making and Unmaking of the World (1985). Ἡ Scarry ἔδειξε ὅτι ὁ πόνος εἶναι θεμελιακῶς ἀπόρρητος, δὲν μπορεῖ νὰ μεταδοθῇ στὸν ἄλλον παρὰ μόνον ὡς ἀνεπαρκὴς μεταφορά. Αὐτὸ καθιστᾷ τὴν ἀφηγηματικὴ ἰατρικὴ ὄχι ἐπίλυσιν ἀλλὰ τίμιαν ἀναγνώρισιν τοῦ προβλήματος.
23. Healy D., The Antidepressant Era (1997) & Pharmageddon (2012). Ὁ Healy τεκμηριώνει πῶς ἡ φαρμακοβιομηχανία ἀναδιοργάνωσε τὶς νοσολογικὲς κατηγορίες γύρω ἀπὸ τὶς ἤδη παραγόμενες οὐσίες, ἡ ἀντεστραμμένη κατεύθυνσις· ἀπὸ τὸ φάρμακον στὴ διάγνωσιν, ὄχι ἀντίστροφα. Αὐτὴ εἶναι ἡ ριζοσπαστικὴ ἔκφρασις τῆς κόπωσης τοῦ μοντέλου.
24. Foucault Μ., Naissance de la clinique (1963), Discipline and Punish (1975). Ἡ «ἰατρικὴ ματιά» (regard médical) τοῦ Foucault εἶναι τὸ φιλοσοφικὸ ἀντίστοιχον τῆς κριτικῆς τοῦ Illich. Ἡ κλινικὴ ὡς τόπος παραγωγῆς κανονικοτήτων, ὄχι ἁπλῶς θεραπείας. Ἡ ἀφηγηματικὴ ἰατρικὴ ὀφείλει νὰ ἔχῃ αὐτὸ πάντοτε ὑπ' ὄψιν.
25. Wittgenstein L., Tractatus Logico-Philosophicus (1922),⁴.116.
26. Ἡράκλειτος, DK²² B2. Ὁ κοινὸς λόγος εἶναι ὁ χῶρος ἐντὸς τοῦ ὁποίου ἡ ἐπικοινωνία ἰατροῦ & ἀσθενοῦς καθίσταται δυνατή.
27. Gadamer H.-G., Wahrheit und Methode (1960), II,².
28. Νικόλαος Καβάσιλας, Ἡ ἐν Χριστῷ ζωή, Λόγος Α': «Ζωὴ ἐστιν ἡ κοινωνία».
29. Charon R., Narrative Medicine: Honoring the Stories of Illness (2006), κεφ. 5: «Close Reading in Clinical Practice». Ἡ Charon χρησιμοποιεῖ κείμενα τοῦ Henry James ὡς ἐκπαιδευτικὸ ὑλικό, μία ἐπιλογὴ ποὺ ἀποκαλύπτει ὅτι ἡ «ἀφηγηματικὴ ἱκανότης» δὲν ἐξελίσσεται μόνον ἀπὸ τὰ ἰατρικὰ κείμενα ἀλλὰ ἀπὸ τὴν ὁλόκληρη λογοτεχνικὴ παράδοσιν. Ὅπως ὁ James ἀναπτύσσει τὴν τέχνη τῆς συνειδησιακῆς ἐστίασης, ἔτσι & ὁ κλινικὸς ἰατρὸς καλεῖται νὰ μετακινηθεῖ ἀπὸ τὴν ἀπρόσωπη παρατήρηση στὴν συμμετοχικὴ κατανόηση. Ἡ διάγνωση τότε παύει νὰ εἶναι ἁπλὴ ταξινόμηση συμπτωμάτων & γίνεται πράξη ἐρμηνείας προσώπου. Ὁ ἰατρὸς, ὅπως κι ὁ προσεκτικὸς ἀναγνώστης, δὲν ἀκούει μόνο τὸ «τί» λέγεται, ἀλλὰ τὸ «πῶς», τὸ «γιατί τώρα» & τὸ «τὶ παραμένει ἄρρητο». Ἐκεῖ ἀκριβῶς ἀρχίζει ἡ βαθύτερη θεραπευτικὴ σχέση.
30. The Birth of the Clinic ( Naissance de la clinique, 1963), ἔδειξε πῶς τὸ «κλινικὸ βλέμμα» μετατρέπει τὸν ἄρρωστο σὲ ἀντικείμενο γνώσης & διοίκησης. Ἡ ἀφηγηματικὴ ἰατρικὴ, ἐὰν θέλει νὰ εἶναι ῥιζική, πρέπει νὰ ἀπαντήσει στὸ ἐρώτημα ἐὰν πράγματι ἀνατρέπει αὐτὴ τὴν ἀντικειμενοποίηση ἢ ἀπλῶς τὴν ἐξανθρωπίζει.
31. Illich U., Medical Nemesis: The Expropriation of Health 1975. Θὰ ῥωτοῦσε εὔλογα ἐὰν ἡ Narrative Medicine θεραπεύει τὴν ἰατρική ἢ ἀπλῶς τὴν καθιστᾷ περισσότερο εὔγλωττη.
32. Στὸν κόσμο του, ἡ γλώσσα εἶναι ἰὸς ποὺ διασπά & ἀνασυνθέτει τὴν ταυτότητα. Ἡ νόσος συχνὰ θρυμματίζει τὴ βιογραφία & μετατρέπει τὸν ἄνθρωπο σὲ cut-up κείμενο. Ὁ θεραπευτικὸς διάλογος γίνεται τότε πράξη ἀνασύνταξης νοήματος. Ἡ βιοϊατρικὴ συγκροτεῖ ἕνα ἰδιαίτερο πεδίο ἐμπειρίας, ὅπου συγκεκριμένοι τρόποι λόγου, κατηγοριοποίησης & πρακτικῆς καθορίζουν τί λογίζεται ὡς πραγματικό Good Byron J., Medicine, Rationality and Experience (1994), pp. 65-87.
33. Kuhn, Thomas S. The Structure of Scientific Revolutions. Νormal science & puzzle-solving. pp. 23–42 & Postscript (ἡ ἔννοια τοῦ disciplinary matrix), pp. 175–210, 2nd ed. Chicago, University of Chicago Press, 1970.
34. Καὶ βέβαια, ἐὰν ὁ Mikhail Bakunin ἐκαλεῖτο νὰ σχολιάσει τὴν ὅλη διαλεκτικὴ τοῦ βιβλίου, πιθανότατα δὲν θὰ ἀρκοῦταν σὲ ἕνα ἐρμηνευτικὸ ὑπόμνημα. Θὰ ἔβαζε φωτιὰ στὸ ἀμφιθέατρο & θὰ ῥωτοῦσε, μὲ τὴν γνωστὴ του ἀμείλικτη λογική, ἐὰν ἡ ἀφηγηματικὴ ἰατρικὴ θεραπεύει πράγματι τὸν ἄνθρωπο ἢ ἀπλῶς προσφέρει στὴν ἐξουσία πιὸ κομψὲς λέξεις γιὰ νὰ περιγράφει τὴν κυριαρχία της. Γιὰ τὸν Bakunin, κάθε θεσμὸς ποὺ διεκδικεῖ τὸ μονοπώλιο τῆς ἀλήθειας κινδυνεύει νὰ μετατραπεῖ σὲ μηχανισμὸ πειθαρχίας. Ἡ ἰατρικὴ, ὅταν λησμονεῖ τὸ πρόσωπο, μπορεῖ νὰ λειτουργήσει ὡς ἱερατείο λευκῶν ἐνδυμάτων. Ἡ διάγνωση γίνεται τότε ἐτικέτα & ἡ θεραπεία ἕνα εὐγενικὸ πρωτόκολλο συμμόρφωσης. Θὰ μποροῦσε λοιπόν ἄνετα νὰ ῥωτήσει: -Ἀκούτε τὴν ἱστορία τοῦ ἀσθενοῦς ἢ συλλέγετε ἀφηγήσεις ὡς νέο βιοπολιτικὸ καύσιμο;
35. Paul Ricoeur, Temps et récit, τόμ. I–III (1983–1985). Ὁ Ricoeur ἔδειξε ὅτι ἡ ταυτότης τοῦ ἀτόμου εἶναι ἀφηγηματικὴ κατασκευή idem (αὐτὸς ποὺ παραμένω) & ipse (αὐτὸς ποὺ ὑπόσχομαι νὰ εἶμαι) συγκροτοῦνται μέσα ἀπὸ τὴν ἱστορία ποὺ ἀφηγοῦμαι γιὰ τὸν ἑαυτόν μου.
36. Jaspers Κ., Allgemeine Psychopathologie (1913, ⁸1965).