ΑΦΗΓΗΣΗ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΥ ΣΤΗΝ ΑΝΤΑΡΚΤΙΚΗ

ΑΦΗΓΗΣΗ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΥ ΣΤΗΝ ΑΝΤΑΡΚΤΙΚΗ

Κάθε έργο του Τζον ΜακΓκρέγκορ [Jon McGregor, Βερμούδες, 1976]  αποτελεί ένα επίτευγμα μαξιμαλιστικού μινιμαλισμού ή/και μινιμαλιστικού μαξιμαλισμού — ακούγεται οξύμωρο, ναι, αλλά έτσι είναι. Αυτό που διέπει τη γραφή του είναι μια ποιητική δύναμη, συντεθειμένη από στιβαρές, καίριες φράσεις που παίζουν με τα όρια της ακρίβειας και της ελλειπτικότητας. Στην Ελλάδα είναι ευτύχημα το ότι κυκλοφορούν τέσσερα από τα πέντε μυθιστορήματά του σε ευφυέστατες, ανεπίληπτες μεταφράσεις. Το τελευταίο του, αυτό που παρουσιάζουμε εδώ και που έχει μεγάλο ενδιαφέρον για την Αφηγηματική Ιατρική, φέρει τον τίτλο Γείρε Πέσε Σήκω (μτφρ. Αλέξης Καλοφωλιάς, εκδ. Άγρα) και εξιστορεί την περιπέτεια μιας ερευνητικής αποστολής στην Ανταρκτική, όπου αναπάντεχες εξόχως  αντίξοες συνθήκες ευθύνονται για έναν θάνατο και ένα βαρύ εγκεφαλικό.

Το μυθιστόρημα, σαν όπερα, χωρίζεται σε τρία μέρη. Το πρώτο μέρος (Γείρε) περιγράφει τις εργασίες και την καθημερινότητα των τριών μελών της ερευνητικής αποστολής —του Ρόμπερτ «Ντοκ» Ράιτ, του Τόμας Μάγερς, και του Λουκ Αντεμπάγιο—, το ξέσπασμα μιας σφοδρής χιονοθύελλας με τις ολέθριες συνέπειές της: τον θάνατο του Τόμας και το εγκεφαλικό του Ρόμπερτ.

Το δεύτερο μέρος (Πέσε) εστιάζει στις επιπλοκές του εγκεφαλικού και στις επαγγελματικές και οικογενειακές σχέσεις του «Ντοκ» ενόσω νοσεί. Είναι συνγκλονιστός ο τρόπος που μετέρχεται ο ΜακΓκρέγκορ για μας μεταφέρει το κλίμα που επικρατεί στον γάμο του ασθενούς και την αντιμετώπιση της νέας συνθήκης από την σύζυγό του, την Άννα, η οποία, ενώ ήταν στα πρόθυρα του να ζητήσει διαζύγιο, υποχρεούται/επιλέγει/προτιμά να κινηθεί στα όρια εγωισμού και αυτοθυσίας, να επιδείξει αυταπάρνηση, να αναλάβει ευθύνες που διόλου δεν τις επιθυμούσε.

Ο δρόμος προς την ίαση, μέσω της λογοθεραπείας, της κινησιοθεραπείας, της φυσικοθεραπείας, και χορευτικών και παγνιακών ασκήσεων, είναι το θέμα του τρίτου μέρους (Σήκω).

Ο ΜακΓκρέγκορ έχει, ασφαλώς, μελετήσει το ζήτημα, το εγκεφαλικό, τις εκφάνσεις του και την οδό προς την αποκατάσταση. Το ευφυές, και λίαν ενδιαφέρον, εύρημα είναι ότι ανάμεσα σε απολύτως επιστημονικές/ιατρικές αποφάνσεις, ενθέτει τον διαταραγμένο λόγο του ίδιου του πάσχοντος, μιμείται ουσιαστικά το πώς μιλάει, πώς πασχίζει να επικοινωνήσει κάποιος προσβεβλημένος από εγκεφαλικό.

Διαβάζουμε: «Το εγκεφαλικό επεισόδιο είναι μία βλάβη του εγκεφάλου.  Ένα εγκεφαλικό μπορεί να είναι ισχαιμικό ή αιμορραγικό. Θρόμβοι, ή αιμορραγία. Στο φλοιό του εγκεφάλου. Υποσκληρίδια. Το παράθυρο ευκαιρίας για θρομβόλυση είναι μέσα στις τέσσερις ή πέντε πρώτες ώρες από τη στιγμή του εγκεφαλικού. Σε μερικές περιπτώσεις μπορεί να απαιτείται αγγειοχειρουργική επέμβαση». Και: «Αφασία είναι η ονομασία που δίνεται σε ένα ευρύ φάσμα από γλωσσικές ανεπάρκειες που προκαλούνται από βλάβες στον εγκέφαλο. Η ανεπάρκεια μπορεί να εντοπίζεται στην έκφραση ή στην πρόσληψη. Η έκταση και ο βαθμός της ανάρρωσης διαφέρουν και είναι δύσκολο να προβλεφθούν». Διατυπώσεις ακριβείας, ψυχρές ως όφειλαν. Επιστημονικές.

Αλλά διαβάζουμε επίσης: «Ασύρματος εγώ ασυρματώ τώρα […] Καταφορά ανάστασης […] Οι λέξεις διαστρεβλώνονται […] Τα ρώγματα. Τα ρήγματα […] Φίλε, σύγκα στα ελαλά σου τώρα […] Σύλα στα εγκαλά σου […]   Δυσκολεύομαι να μιλήσω, αλλά μπορώ να σε καταλάβω (σκέφτεται ο Ρόμπερτ). Υσκολέ, υσκολέ. Δυσκολεύομαι να μιλήσω. Υσκολέ αϊλήσω. Αλλά μπορώ να σε καταλάβω. Υσκολέ αϊλίσω αλλά ορώ ε λάβω […]». Κι ακόμα: «Ναι. Ναι ήμασταν ήρθαμε μαζί σου, παντού, ήμασταν παντού και το νερό ήταν μέσα σου και μαζί σου και το νερό είπε σ᾽ εσένα, από εκει, και το νερό είπες και από εδώ μέχρι εκεί, ταξίδεψες μαζί του στο χρόνο και ήσουν κάτω από το νερό από εδώ μέχρι εδώ και όλοι είμαστε μια φορά και έτσι είναι, είναι». Και: «Σκανταλιάρικες γαμημένες λέξεις, συγγνώμη, σαν σπασμένες κατάλαβες, συγγνώμη, συγγνώμη». Λίγο πιο κάτω, σε ένα κρίσιμο, και ευοίωνο, στάδιο της λογοθεραπείας: «Πήγαμε έτσι κάτω από όλο το βάρος του όπου ο κόσμος θα ήταν πάνω μας και η μακριά μέρα η μακριά άγρια μέρα βλέπεις ήρθε ήρθε και ο άνεμος φύσηξε μακριά και η νύχτα χάθηκε για σένα για μένα και έτσι πήγε και εκεί πήγε στο τέλος της γης για σένα για μένα, κατάλαβες;» Όπου δεξιωνόμαστε, μέσω της γραφής του ΜακΓκρέγκορ, το σθένος και τις μεγαλειώδεις προσπάθειες τόσο των νοσούντων όσο και των θεραπευτών κατά τη διαδικασία θεραπείας/ίασης. Από σπαραγμένες λέξεις και θρυμματισμένες φράσεις, στα όρια του ακατάληπτου, οδηγούμαστε σε μιαν εύγλωττη αφασία, στην αρχή της επαναφοράς στον συντεταγμένο και συγκροτημένο λόγο.

Μια από τις πιο εντυπωσιασκές παραγράφους στο Γείρε Πέσε Σήκω, εν προκειμένω σε τρίτο ενικό, δείχνει ακριβώς την προσπάθεια του νοσούντος να βρει εκ νέου τον εύληπτο τρόπο επικοινωνίας, να βρει ξανά τον πυρήνα της γλώσσας, τις σημασίες των λέξεων: «Έπρεπε πάντα να κυνηγάει τις λέξεις. Λες και τις είχαν βάλει σε κάποιο ψηλό ράφι στις αποθήκες. Εκεί όπου δεν μπορούσε να τις φτάσει. Ή τις είχαν αφήσει έξω και τις είχε καλύψει και τώρα έπρεπε να τις ξεθάψει. Χρησιμοποιούσε τα χέρια του για να γεμίσει τα κενά, ὀταν δεν μπορούσε να βρει τις λέξεις». Άραγε αυτή δεν είναι και η αγωνία του συγγραφέα, του λογοτέχνη; Αυτό το αέναο αιώνιο κυνηγητό των (σωστών, κατάλληλων) λέξεων; Όπως γράφει ο ΜακΓκρέγκορ: «Οι λέξεις στο σενάριο είναι απλώς οπτικές πινακίδες».

Έτσι, το Γείρε Πέσε Σήκω εκτός από ένα χρονικό ασθένειας/ἰασης είναι και ένας βαθύτατα ανθρώπινος στοχασμός στο τι σημαίνει επικοινωνία, συζήτηση, συνομιλία, συνύπαρξη — αλλά και τι σημαίνει τέχνη, δημιουργικότητα, σκέψη. Προς το τέλος του βιβλίου, σαν μαρμαρυγή, λάμπει  μια φράση που, θαρρείς, συμπυκνώνει λυρικά το ποιοι είμαστε και πώς στεκόμαστε απέναντι στο θαύμα της ύπαρξης: «Υπήρχαν θραύσματα και τεχνουργήματα στο οπτικό του πεδίο. Κολυμπούσαν και στραφτάλιζαν μπροστά του».

ΥΓ. Τα άλλα τρία μυθιστορήματα του Τζον ΜακΓκρέγκορ που κυκλοφορούν στη χώρα μας, και τα οποία συστήνω ανεπιφύλακτα, είναι: Αν δεν μιλάμε για  τα σπουδαία πράγματα (μτφρ. Αθηνά Δημητριάδου), Τόσοι και τόσοι τρόποι για να γίνει μια αρχή (μτφρ. Αθηνά Δημητριάδου), και Ταμιευτήρας 13 (μτφρ. Αλέξης Καλοφωλιάς), και αξίζουν συγχαρητήρια αμφότεροι οι μεταφραστές καθώς και οι εκδόσεις Άγρα. Εύχομαι να μεταφραστεί και να κυκλοφορήσει το Even the Dogs (2010) που εστιάζει σε θέματα λίαν ενδιαφέροντα για την Αφηγηματική Ιατρική (νόσος, αλκοολισμός, ανεστιότητα, παραμέληση, εγκατάλειψη).

Σχολιασμός: Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης